Onwaardigheid om te erven: wat moet u weten?

Wanneer een persoon overlijdt, wordt de opengevallen nalatenschap in beginsel verdeeld onder de erfgenamen.

In uitzonderlijke gevallen kan een erfgenaam toch van de erfenis worden uitgesloten. Dat is onder meer het geval bij erfrechtelijke onwaardigheid.

Wat is erfrechtelijke onwaardigheid?

Erfrechtelijke onwaardigheid is een wettelijke sanctie voor erfgenamen die zeer ernstige feiten hebben gepleegd tegenover de overledene, waarbij die het recht verliest om uit de nalatenschap te erven.

De onwaardige erfgenaam wordt juridisch behandeld alsof hij of zij nooit enig recht in de nalatenschap heeft gehad. Het gaat dus niet om een kleiner erfdeel of een beperkte sanctie. Het gaat om een volledige uitsluiting.

De regeling wil voorkomen dat iemand voordeel haalt uit de nalatenschap van een persoon tegenover wie hij of zij zich op ernstige wijze heeft misdragen.

Twee vormen van onwaardigheid

De wet maakt een onderscheid tussen twee vormen van erfrechtelijke onwaardigheid:

• automatische onwaardigheid;
• onwaardigheid na een rechterlijke beslissing.

Dat onderscheid is belangrijk, omdat niet elk ernstig feit automatisch tot uitsluiting leidt.

 1.  Automatische onwaardigheid

Sommige feiten leiden automatisch tot uitsluiting uit de nalatenschap.

Dat is het geval wanneer een erfgenaam als dader, mededader of medeplichtige schuldig is bevonden aan een feit tegen de persoon van de overledene dat diens dood heeft veroorzaakt. Ook een poging tot zo’n feit kan automatische onwaardigheid meebrengen.

In deze situatie volgt de uitsluiting rechtstreeks uit de schuldigbevinding. Een bijkomende rechterlijke uitspraak over de onwaardigheid zelf is dan niet meer nodig.

Voorbeelden:

• moord op de overledene;
• doodslag op de overledene;
• andere opzettelijke levensdelicten die het overlijden hebben veroorzaakt;
• poging tot dergelijke feiten.

 2.  Onwaardigheid na rechterlijke tussenkomst

Andere ernstige feiten leiden niet automatisch tot uitsluiting. In die gevallen moet de onwaardigheid worden uitgesproken door een rechter.

Het gaat om zware feiten tegen de persoon van de overledene die geen overlijden hebben veroorzaakt, maar die door de wet toch als bijzonder ernstig worden beschouwd.

Voorbeelden:

• verkrachting;
• opzettelijke slagen en verwondingen;
• andere zware misdrijven tegen de persoon van de overledene;
• schuldig verzuim in de gevallen waarin de wet dat toelaat.

Gevolgen van erfrechtelijke onwaardigheid

Erfrechtelijke onwaardigheid heeft verregaande gevolgen. De sanctie treft niet alleen het erfrecht van de betrokken erfgenaam, maar heeft ook invloed op de verdeling van de nalatenschap.

 1.  Geen enkel recht in de nalatenschap

De onwaardige erfgenaam wordt geacht nooit enig recht in de nalatenschap te hebben gehad.

Dat betekent dat de onwaardige erfgenaam:

• geen erfdeel ontvangt;
• geen aanspraak kan maken op goederen uit de nalatenschap;
• geen rechten kan uitoefenen als erfgenaam van de overledene.

De uitsluiting werkt dus volledig.

 2.  Teruggave van ontvangen goederen en inkomsten

Heeft de onwaardige erfgenaam al goederen, inkomsten of andere voordelen uit de nalatenschap ontvangen, dan moeten die worden teruggegeven.

Denk bijvoorbeeld aan:

• geld dat al uit de nalatenschap werd opgenomen;
• huurinkomsten van een geërfd pand;
• opbrengsten van geërfde beleggingen;
• andere vruchten of inkomsten sinds het openvallen van de nalatenschap.

Die teruggave is nodig om de nalatenschap correct te verdelen onder de overige erfgenamen.

Het erfdeel van de onwaardige erfgenaam?

Het erfdeel van de onwaardige erfgenaam verdwijnt niet zomaar. De wet bepaalt wie dat aandeel krijgt.

 1.  Erfdeel voor de kinderen of andere afstammelingen

In de eerste plaats komt het erfdeel ten goede aan de afstammelingen van de onwaardige erfgenaam, wanneer plaatsvervulling mogelijk is.

Dat betekent dat de kinderen in de plaats van hun ouder kunnen erven. De fout van de ouder wordt dus niet automatisch doorgeschoven naar de volgende generatie.

 2.  Erfdeel voor de andere erfgenamen

Zijn er geen afstammelingen, dan gaat het erfdeel naar de andere erfgenamen volgens de gewone regels van de wettelijke erfopvolging.

De nalatenschap wordt dan verder verdeeld onder de overige erfgenamen die wel tot de erfenis komen.

Vergiffenis door de overledene

De wet voorziet een belangrijke uitzondering in bepaalde gevallen: de overledene kan de dader vergeven.

Die vergiffenis is niet onbeperkt mogelijk. Vergiffenis speelt alleen in de gevallen waarin de onwaardigheid niet automatisch geldt, maar door een rechter kan worden uitgesproken.

Voorwaarden voor geldige vergiffenis

De vergiffenis moet aan strikte voorwaarden voldoen:

• de vergiffenis moet uitgaan van de overledene zelf;
• de vergiffenis moet na de feiten zijn verleend;
• de vergiffenis moet schriftelijk zijn vastgelegd;
• het document moet voldoen aan de vormvereisten van een testament.

Een mondelinge vergeving volstaat dus niet. Ook een losse brief of informele boodschap zonder de vereiste vorm biedt geen zekerheid.

Wanneer de vergiffenis geldig is verleend, vervalt de onwaardigheid en kan de erfgenaam alsnog erven.