Euthanasie in België: wat zegt de wet?
Euthanasie is een gevoelig onderwerp waarbij medische, persoonlijke en juridische vragen samenkomen.
In België bestaat er een wettelijk kader dat bepaalt wanneer euthanasie mogelijk is en welke procedure daarbij moet worden gevolgd. De voorwaarden zijn streng en iedere aanvraag wordt afzonderlijk beoordeeld.
Wat is euthanasie?
Euthanasie is
de opzettelijke beëindiging van het leven van een patiënt door een arts, op uitdrukkelijk verzoek van die patiënt.
De uitvoering is uitsluitend voorbehouden aan een arts. Een familielid, verpleegkundige of andere persoon mag het leven van een patiënt niet op diens verzoek beëindigen.
De Wet van 28 mei 2002 betreffende de euthanasie bepaalt onder welke voorwaarden een arts euthanasie mag uitvoeren. Wanneer de arts alle wettelijke voorwaarden en zorgvuldigheidsregels naleeft, is de levensbeëindigende handeling niet strafbaar.
Is euthanasie een afdwingbaar recht?
Een patiënt heeft het recht om euthanasie te vragen, maar kan de uitvoering ervan niet afdwingen.
De arts beslist zelfstandig of het verzoek aan alle medische en wettelijke voorwaarden voldoet. Hij of zij mag weigeren wanneer die voorwaarden niet vervuld zijn. Ook gewetensbezwaren vormen een geldige reden om niet aan de euthanasie mee te werken.
Bij een weigering moet de arts de patiënt of de aangewezen vertrouwenspersoon binnen de wettelijke termijn informeren. De patiënt mag zich vervolgens tot een andere arts wenden.
Wie mag euthanasie vragen?
Een actueel euthanasieverzoek kan worden ingediend door:
- een meerderjarige;
- een ontvoogde minderjarige;
- een oordeelsbekwame niet-ontvoogde minderjarige die aan de bijkomende wettelijke voorwaarden voldoet.
Het verzoek moet persoonlijk van de patiënt uitgaan. Een echtgenoot, familielid, bewindvoerder, zorgvolmachthouder of andere vertegenwoordiger mag niet in de plaats van de patiënt om euthanasie vragen.
Daarnaast moet het verzoek:
- vrijwillig zijn;
- weloverwogen zijn;
- herhaald worden;
- zonder familiale, sociale of medische druk tot stand komen.
De patiënt behoudt steeds de vrijheid om het verzoek te wijzigen, uit te stellen of in te trekken.
Welke voorwaarden gelden voor euthanasie?
Een actueel euthanasieverzoek wordt uitsluitend ingewilligd wanneer alle wettelijke voorwaarden vervuld zijn.
1. De patiënt is bewust en wilsbekwaam
De patiënt moet bij bewustzijn zijn en de eigen wil vrij, duidelijk en ondubbelzinnig kunnen uitdrukken.
Hij of zij moet voldoende begrijpen:
- wat de medische toestand inhoudt;
- welke behandelingen beschikbaar zijn;
- welke vormen van palliatieve zorg bestaan;
- welke gevolgen euthanasie heeft.
Een eenmalige uitspraak tijdens een emotioneel of bijzonder moeilijk moment volstaat niet. De arts moet vaststellen dat het verzoek duurzaam, vrijwillig en weloverwogen is.
2. Er is een ernstige en ongeneeslijke aandoening
De patiënt moet zich in een medisch uitzichtloze toestand bevinden als gevolg van een ernstige en ongeneeslijke aandoening die door ziekte of een ongeval is veroorzaakt.
De euthanasiewet is niet beperkt tot kanker of andere terminale aandoeningen. Ook een andere lichamelijke of psychiatrische aandoening valt onder de wet wanneer alle wettelijke voorwaarden zijn vervuld.
3. Het lijden is aanhoudend en ondraaglijk
De patiënt moet aanhoudend en ondraaglijk lichamelijk of psychisch lijden. Dat lijden moet voortkomen uit de ernstige en ongeneeslijke aandoening en mag volgens de huidige stand van de geneeskunde niet voldoende kunnen worden verlicht.
De arts bespreekt met de patiënt welke redelijke behandelingen, pijnbestrijding en vormen van palliatieve zorg beschikbaar zijn.
De patiënt is niet verplicht iedere denkbare behandeling te ondergaan. Hij of zij moet wel volledig geïnformeerd zijn over de redelijke alternatieven en de gevolgen daarvan.
Hoe wordt een euthanasieverzoek ingediend?
Een actueel euthanasieverzoek moet schriftelijk worden opgesteld, gedateerd en ondertekend door de patiënt. Het document wordt aan het medisch dossier toegevoegd.
Wanneer de patiënt door een lichamelijke beperking niet zelf kan schrijven, mag een gekozen meerderjarige het verzoek opstellen. Deze persoon mag geen materieel belang hebben bij het overlijden en moet het document opstellen in aanwezigheid van een arts.
De behandelende arts voert vervolgens meerdere gesprekken met de patiënt. Tijdens die gesprekken worden onder meer de volgende onderwerpen besproken:
- de diagnose en medische toestand;
- de verwachte ontwikkeling van de aandoening;
- de levensverwachting;
- de beschikbare behandelingen;
- pijnbestrijding en palliatieve zorg;
- de redenen voor het verzoek;
- de duurzaamheid van de wens om te sterven.
Het aantal betrokken artsen hangt af van de vraag of het overlijden binnen afzienbare termijn wordt verwacht.
Overlijden binnen afzienbare termijn: minstens twee artsen
Wanneer de patiënt naar verwachting binnen de komende weken of maanden zal overlijden, zijn minstens twee artsen betrokken:
- de behandelende of uitvoerende arts;
- één onafhankelijke geraadpleegde arts.
De onafhankelijke arts neemt kennis van het medisch dossier, onderzoekt de patiënt en beoordeelt of sprake is van:
- een ernstige en ongeneeslijke aandoening;
- een medisch uitzichtloze toestand;
- aanhoudend en ondraaglijk lijden;
- lijden dat niet voldoende kan worden verlicht.
De geraadpleegde arts legt de bevindingen schriftelijk vast.
Voor deze situatie schrijft de euthanasiewet geen vaste wachttijd voor. De behandelende arts moet wel meerdere gesprekken met de patiënt voeren, verspreid over een termijn die verantwoord is gelet op diens gezondheidstoestand.
Overlijden niet binnen afzienbare termijn: minstens drie artsen
Wanneer het overlijden kennelijk niet binnen afzienbare termijn wordt verwacht, geldt voor een meerderjarige of ontvoogde minderjarige een strengere procedure.
Er zijn dan minstens drie artsen betrokken:
- de behandelende of uitvoerende arts;
- een eerste onafhankelijke geraadpleegde arts;
- een tweede onafhankelijke arts die psychiater is of gespecialiseerd is in de aandoening van de patiënt.
De tweede onafhankelijke arts onderzoekt de patiënt en beoordeelt onder meer het aanhoudende, ondraaglijke en niet te verlichten karakter van het lijden en de vrijwillige, weloverwogen en herhaalde aard van het verzoek.
Daarnaast moet minstens één maand verlopen tussen het schriftelijke verzoek en de uitvoering van de euthanasie.
Euthanasie wegens psychisch lijden
Psychisch lijden sluit euthanasie bij een meerderjarige of ontvoogde minderjarige niet uit. De patiënt moet wel lijden aan een ernstige en ongeneeslijke medische aandoening die aanhoudend en ondraaglijk psychisch lijden veroorzaakt.
Een tijdelijke psychische crisis, eenzaamheid, relatieproblemen of algemene levensmoeheid volstaan niet.
De betrokken artsen moeten zorgvuldig onderzoeken:
- welke medische diagnose werd gesteld;
- of de aandoening ongeneeslijk is;
- welke behandelingen werden gevolgd of overwogen;
- of nog redelijke behandelingsmogelijkheden bestaan;
- of het verzoek vrijwillig, duurzaam en weloverwogen blijft.
Wanneer het overlijden niet binnen afzienbare termijn wordt verwacht, geldt de strengere procedure met minstens drie artsen en een wachttijd van één maand.
Euthanasie bij minderjarigen
Een niet-ontvoogde minderjarige mag uitsluitend onder bijzonder strikte voorwaarden euthanasie vragen.
Er geldt geen vaste minimumleeftijd. De minderjarige moet wel oordeelsbekwaam zijn. Dit betekent dat hij of zij de medische toestand, de betekenis van het verzoek en de gevolgen van euthanasie voldoende begrijpt.
Daarnaast gelden de volgende voorwaarden:
- het lijden is lichamelijk, aanhoudend en ondraaglijk;
- de aandoening is ernstig en ongeneeslijk;
- het overlijden wordt binnen afzienbare termijn verwacht;
- de ouders of wettelijke vertegenwoordigers stemmen schriftelijk in;
- een kinder- en jeugdpsychiater of psycholoog bevestigt schriftelijk de oordeelsbekwaamheid.
Een niet-ontvoogde minderjarige mag geen euthanasie krijgen uitsluitend wegens psychisch lijden.
Naast de behandelende arts en een onafhankelijke geraadpleegde arts moet dus ook een kinder- en jeugdpsychiater of psycholoog bij de beoordeling worden betrokken.
Wat is een wilsverklaring inzake euthanasie?
Een wilsverklaring inzake euthanasie is een officieel document waarin iemand vooraf vastlegt euthanasie te willen wanneer hij of zij later niet meer in staat is om zelf een verzoek te formuleren.
De verklaring heeft een strikt afgebakende toepassing. Zij geldt uitsluitend wanneer de persoon:
- meerderjarig of ontvoogd minderjarig is;
- aan een ernstige en ongeneeslijke aandoening lijdt;
- onomkeerbaar buiten bewustzijn is;
- de eigen wil niet meer kan uitdrukken.
Het gaat bijvoorbeeld om een onomkeerbare coma of een blijvende vegetatieve toestand.
Wanneer de patiënt nog bij bewustzijn is, moet hij of zij zelf een actueel euthanasieverzoek indienen.
Hoe wordt een wilsverklaring opgesteld?
De wilsverklaring moet beantwoorden aan het wettelijk voorgeschreven model en worden opgesteld in aanwezigheid van twee meerderjarige getuigen.
Minstens één getuige mag geen materieel belang hebben bij het overlijden van de opsteller.
De opsteller mag ook een of meer vertrouwenspersonen aanwijzen. Zij kunnen de arts later informeren over het bestaan van de verklaring, maar beslissen niet over de uitvoering van de euthanasie.
Registratie bij de gemeente is gratis, maar niet verplicht. Ook een correct opgestelde en niet-geregistreerde verklaring is geldig. Registratie vergemakkelijkt wel de raadpleging ervan door een arts.
Een wilsverklaring die vanaf 2 april 2020 werd opgesteld, blijft onbeperkt geldig. Zij kan op ieder moment worden gewijzigd of ingetrokken.
Ook een geldige wilsverklaring verleent geen afdwingbaar recht op euthanasie. De arts moet steeds controleren of alle wettelijke voorwaarden op het ogenblik van de uitvoering vervuld zijn.
Welke rol heeft de familie?
Bij een wilsbekwame meerderjarige gaat het euthanasieverzoek uitsluitend uit van de patiënt.
Familieleden mogen het verzoek niet in zijn of haar plaats indienen. Hun toestemming is evenmin vereist. Met instemming van de patiënt mag de arts het verzoek wel met de naasten bespreken.
Alleen bij een niet-ontvoogde minderjarige is de schriftelijke instemming van de ouders of wettelijke vertegenwoordigers vereist.
Controle na de euthanasie
Na de uitvoering moet de arts binnen vier werkdagen een registratiedocument bezorgen aan de Federale Controle- en Evaluatiecommissie Euthanasie.
Deze commissie onderzoekt of de wettelijke voorwaarden en de voorgeschreven procedure werden nageleefd. Zij mag bijkomende informatie en relevante onderdelen van het medisch dossier opvragen.
Wanneer de commissie oordeelt dat de euthanasiewet niet correct werd toegepast, kan zij het dossier overmaken aan het openbaar ministerie.
De informatie via evocaat.be verstrekt is geen juridisch advies over specifieke juridische problemen. Evocaat.be is niet verantwoordelijk of aansprakelijk voor enige schade die veroorzaakt wordt door gebruik van deze informatie. Voor persoonlijk juridisch advies dient u een advocaat te contacteren.