Kan een ouder zijn of haar kind onterven?

Een conflict tussen een ouder en een kind kan de vraag doen ontstaan of de ouder het kind uit de erfenis kan uitsluiten.

Volgens het Belgische erfrecht kan een ouder het erfdeel van een kind beperken, maar een kind in principe niet volledig zijn wettelijk beschermde minimumdeel ontnemen.

Kan een ouder een kind onterven?

Een ouder kan in een testament bepalen dat een kind niets ontvangt. Toch betekent dit niet noodzakelijk dat het kind uiteindelijk met lege handen achterblijft.

Kinderen zijn in het Belgische erfrecht reservataire erfgenamen. Zij hebben daardoor recht op een wettelijk beschermd minimumdeel van de nalatenschap. Dit minimumdeel wordt de erfrechtelijke reserve of het voorbehouden erfdeel genoemd.

Wanneer een testament of een eerdere schenking die reserve aantast, kan het kind na het overlijden optreden om zijn minimumdeel te verkrijgen. Een ouder kan een kind dus wel formeel uitsluiten, maar kan niet verhinderen dat het kind zijn wettelijke reserve opeist.

Wat betekent onterven?

Onterven betekent dat een persoon geheel of gedeeltelijk wordt uitgesloten van een nalatenschap. Dit gebeurt doorgaans door middel van een testament.

Een ouder kan bijvoorbeeld in een testament bepalen dat:

• een kind niets uit de nalatenschap krijgt;
• een kind minder ontvangt dan de andere kinderen;
• het beschikbare deel naar een partner, familielid of derde gaat;
• een goed doel een deel van de nalatenschap ontvangt.

Een dergelijke regeling is niet automatisch ongeldig. Zij kan wel worden verminderd wanneer het beschermde erfdeel van een kind wordt geschonden.

Het is daarom belangrijk om een onderscheid te maken tussen een kind in een testament onterven en een kind definitief zijn wettelijke reserve ontnemen. Het eerste is mogelijk. Het tweede is in beginsel niet mogelijk wanneer het kind zijn rechten uitoefent.

Waarom kan een kind niet zomaar worden onterfd?

De bescherming van een kind vloeit voort uit de juridische afstammingsband met de ouder. De persoonlijke verhouding tussen de ouder en het kind is daarbij in principe niet bepalend.

Een kind verliest zijn reserve daarom niet automatisch omdat:

• er al jaren geen contact meer is;
• de ouder en het kind ruzie hebben;
• het kind weinig zorg of aandacht aan de ouder heeft besteed;
• de ouder teleurgesteld is in de levenskeuzes van het kind;
• andere kinderen een betere relatie met de ouder hebben.

Ook een ernstig familiaal conflict is op zichzelf niet voldoende om het kind zijn wettelijke minimumaandeel af te nemen.

Het minimumerfdeel van een kind

Alle kinderen samen hebben recht op de helft van de zogenoemde rekenboedel. De andere helft is het beschikbare deel, waarover de ouder in beginsel vrij kan beschikken.

De helft die voor de kinderen is voorbehouden, wordt onder hen verdeeld.

Voorbeeld
Een alleenstaande ouder heeft twee kinderen. De rekenboedel bedraagt 400.000 euro (4/4de).
De kinderen hebben samen recht op de helft, namelijk 200.000 euro (2/4de). Ieder kind heeft dus een reserve van 100.000 euro (1/4de).
De ouder kan de andere 200.000 euro via een testament volledig aan één van de kinderen nalaten. Het ene kind ontvangt dan 300.000 euro (3/4de) en het andere kind 100.000 euro (1/4de).
De kinderen worden in dat geval ongelijk behandeld, maar de wettelijke reserve van ieder kind wordt gerespecteerd.

Wat is de rekenboedel?

De reserve wordt niet alleen berekend op basis van de goederen die bij het overlijden nog aanwezig zijn. Er wordt een berekening gemaakt waarbij ook bepaalde schenkingen uit het verleden worden betrokken.

Vereenvoudigd bestaat de rekenboedel uit:

• de goederen die de overledene bij zijn overlijden bezit;
• verminderd met de schulden van de nalatenschap;
• vermeerderd met de schenkingen die volgens de wettelijke regels moeten worden meegerekend.

Deze berekening voorkomt dat een ouder de reserve van een kind eenvoudig zou kunnen uithollen door tijdens zijn leven bijna het volledige vermogen weg te schenken.

Bij de concrete berekening zijn onder meer de aard van de schenking, het tijdstip van de schenking en de wettelijke waarderingsregels van belang.

Hoe kan een ouder het erfdeel van een kind beperken?

Hoewel een volledige onterving in principe niet mogelijk is, kan een ouder het erfdeel van een kind beperken tot zijn wettelijke reserve.

De ouder kan het beschikbare deel bijvoorbeeld toekennen aan:

• een ander kind;
• de echtgenoot of partner;
• een kleinkind;
• een familielid of vriend;
• een vereniging of goed doel.

Dit kan gebeuren door een testament of door schenkingen tijdens het leven.

Een ouder met twee kinderen kan dus bepalen dat één kind alleen zijn reserve van één vierde ontvangt. Het andere kind kan zijn eigen reserve én het beschikbare deel krijgen. Daardoor ontvangt het bevoordeelde kind drie vierde van de rekenboedel.

De vrijheid van de ouder stopt waar de reserve van het andere kind wordt aangetast.

Wat gebeurt er wanneer een kind minder dan zijn reserve ontvangt?

Wanneer een kind minder krijgt dan zijn wettelijk beschermde minimumdeel, kan het een inkorting vragen.

Inkorting betekent dat schenkingen of testamentaire beschikkingen worden verminderd voor zover zij het beschikbare deel overschrijden. Het doel is niet noodzakelijk om de volledige schenking of het volledige testament ongeldig te maken. Alleen het gedeelte dat nodig is om de reserve te herstellen, wordt aangepakt.

De inkorting gebeurt volgens het huidige erfrecht in beginsel in waarde. Dat betekent dat de begunstigde het geschonken goed doorgaans kan behouden, maar een financiële vergoeding verschuldigd kan zijn aan het benadeelde kind.

Voorbeeld 
Een ouder heeft één kind en een rekenboedel van 300.000 euro. Het kind heeft recht op een reserve van 150.000 euro.
De ouder laat via een testament alles na aan een vriend. Het testament verdwijnt daardoor niet automatisch. Het kind kan wel inkorting vragen om zijn reserve van 150.000 euro te verkrijgen
De vriend behoudt dan in beginsel het beschikbare deel van 150.000 euro.

Wordt de reserve automatisch toegekend?

Wanneer een kind door een testament of schenking minder dan zijn reserve ontvangt, wordt die aantasting niet altijd automatisch hersteld. Het benadeelde kind moet zijn rechten zelf uitoefenen.

Het kind kan beslissen om:

• zijn reserve op te eisen;
• geen inkorting te vragen;
• de nalatenschap te verwerpen;
• na het overlijden afstand te doen van bepaalde rechten.

Onder strikte voorwaarden kan een meerderjarig kind ook vóór het overlijden via een notariële erfovereenkomst aanvaarden dat een specifieke schenking zijn latere reserve aantast.

Erfrechtelijke onwaardigheid

In uitzonderlijke gevallen kan een kind worden uitgesloten wegens erfrechtelijke onwaardigheid.

Onwaardigheid is geen gewone beslissing van de ouder. Het is een wettelijke sanctie die alleen geldt bij bijzonder ernstige feiten die in de wet zijn bepaald. Het kan bijvoorbeeld gaan om bepaalde zware misdrijven tegen de ouder.

Een slechte verstandhouding, een belediging, jarenlange afwezigheid of het verbreken van het contact is daarvoor niet voldoende. Er moet sprake zijn van feiten die onder de wettelijke regeling van erfrechtelijke onwaardigheid vallen. Afhankelijk van de omstandigheden kan een strafrechtelijke veroordeling of een rechterlijke beslissing vereist zijn.

Een persoon die erfrechtelijk onwaardig is, wordt behandeld alsof hij zelf geen recht uit de nalatenschap kan verkrijgen.