Wat is een onbeheerde nalatenschap?

Wanneer iemand overlijdt, wordt de nalatenschap in principe opgenomen door erfgenamen of legatarissen. Zij moeten bepalen of zij de nalatenschap aanvaarden, verwerpen of onder voorrecht van boedelbeschrijving aanvaarden.

Soms blijft die afhandeling uit. Er meldt zich geen erfgenaam, er is geen erfgenaam bekend of de gekende erfgerechtigden verwerpen de nalatenschap.

In die situatie kan de nalatenschap onbeheerd worden.

Wat is een onbeheerde nalatenschap?

Een onbeheerde nalatenschap is een nalatenschap waarvoor niemand rechtsgeldig optreedt.

Er is op dat ogenblik geen erfgenaam of andere rechthebbende die de nalatenschap opeist, beheert of afwikkelt.

Dat betekent niet noodzakelijk dat er geen erfgenamen bestaan. Het betekent wel dat de nalatenschap tijdelijk zonder actief beheer blijft. De goederen en schulden van de overledene blijven dan juridisch bestaan, maar niemand neemt de praktische en wettelijke afhandeling op zich.

Die toestand kan niet onbeperkt blijven duren. Een nalatenschap kan bestaan uit banktegoeden, vastgoed, roerende goederen, openstaande facturen, schulden en fiscale verplichtingen. Zonder beheer dreigen schade, waardeverlies, oplopende kosten en rechtsonzekerheid.

Daarom voorziet de wet in een gerechtelijke oplossing. De familierechtbank kan een curator aanstellen die de nalatenschap beschrijft, beheert en vereffent volgens de wettelijke regels.

Wanneer wordt een nalatenschap onbeheerd?

Een nalatenschap wordt niet onmiddellijk na het overlijden als onbeheerd beschouwd. Mogelijke erfgenamen krijgen eerst de tijd om hun positie te bepalen.

Pas na het verstrijken van de termijnen van boedelbeschrijving en beraad kan een nalatenschap onbeheerd worden wanneer:

• niemand zich aanmeldt om de nalatenschap op te vorderen;
• geen erfgenaam bekend is;
• de bekende erfgerechtigden de nalatenschap hebben verworpen.

Die voorwaarden zijn belangrijk. De wet wil vermijden dat een nalatenschap te snel aan een gerechtelijk beheer wordt onderworpen.

Waarom is een curator nodig?

Een onbeheerde nalatenschap heeft nood aan beheer. Goederen moeten worden bewaard, schulden moeten worden onderzocht, lopende verplichtingen moeten worden opgevolgd en fiscale formaliteiten blijven bestaan.

Daarvoor kan de familierechtbank een curator aanstellen. De curator treedt niet op als erfgenaam. Hij krijgt een wettelijke opdracht om de nalatenschap te beheren in het belang van de boedel, de schuldeisers en eventuele rechthebbenden.

De curator brengt orde in een dossier zonder actieve erfgenaam. Vanaf zijn aanstelling bestaat er een aanspreekpunt voor banken, schuldeisers, administraties en andere betrokken partijen.

De boedelbeschrijving

De curator moet de staat van de nalatenschap laten vaststellen door een boedelbeschrijving. Die boedelbeschrijving vormt de basis van het verdere beheer.

Daarin worden de goederen, rechten, schulden en lasten van de overledene opgenomen.

• Tot het actief behoren bijvoorbeeld banktegoeden, inboedel, voertuigen, vastgoed, beleggingen en vorderingen.
• Tot het passief behoren onder meer facturen, leningen, belastingen, begrafeniskosten en andere schulden.

Zonder nauwkeurige boedelbeschrijving kan de nalatenschap niet correct worden vereffend. Eerst moet vaststaan waaruit het vermogen bestaat. Daarna kan worden beoordeeld welke schulden betaald kunnen worden en welke goederen eventueel moeten worden verkocht.

Het beheer van de nalatenschap

Na de boedelbeschrijving beheert de curator de nalatenschap. Dat beheer moet zorgvuldig, verantwoord en in overeenstemming met de wettelijke opdracht gebeuren.

De curator kan documenten verzamelen, goederen veiligstellen, banken contacteren, schuldeisers identificeren, kosten onderzoeken en maatregelen nemen om schade te vermijden. Bij vastgoed kan beheer nodig zijn om leegstand, verval of waardeverlies te voorkomen.

Elke handeling moet in het belang van de nalatenschap gebeuren. De curator mag het vermogen niet nodeloos aantasten.

Vereffening van actief en passief

De curator moet de nalatenschap vereffenen. Vereffenen betekent dat het actief en het passief tegenover elkaar worden geplaatst.

Wanneer schulden moeten worden betaald, kan het nodig zijn om goederen te gelde te maken. Roerende goederen, voertuigen of andere vermogensbestanddelen kunnen dan worden verkocht om middelen vrij te maken.

Die tegeldemaking moet volgens de wettelijke regels verlopen. De curator moet rekening houden met de waarde van de goederen, de belangen van de boedel en de rechten van schuldeisers.

Daarna behandelt de curator het passief. Schulden en lasten worden onderzocht en, voor zover mogelijk, betaald met de beschikbare middelen. Wanneer het actief ontoereikend is, kan niet elke schuldeiser volledig worden voldaan.

Onbeheerd is niet hetzelfde als erfloos

Een onbeheerde nalatenschap is niet automatisch een erfloze nalatenschap.

• Bij een onbeheerde nalatenschap ontbreekt een actieve erfgenaam of beheerder.
• Bij een erfloze nalatenschap wordt uiteindelijk vastgesteld dat er geen erfgenamen zijn die de nalatenschap verkrijgen.

Dat onderscheid is essentieel. Het uitblijven van erfgenamen kort na het overlijden bewijst niet dat erfgenamen ontbreken. Er kunnen later nog rechthebbenden opduiken. Iemand kan ook pas later zijn hoedanigheid van erfgenaam bewijzen.

Wanneer uiteindelijk geen erfgenamen worden gevonden en de nalatenschap een positief saldo heeft, kan de Staat onder wettelijke voorwaarden tussenkomen. Die tussenkomst gebeurt via een formele procedure en niet automatisch.