Wat is overmacht?

Overmacht is een juridisch begrip dat speelt wanneer iemand een verplichting niet kan nakomen door omstandigheden buiten zijn wil en verantwoordelijkheid.

Het gaat niet om onwil, slechte planning of een gewone moeilijkheid, maar om een situatie waarin uitvoering werkelijk onmogelijk wordt.

Wat is overmacht?

De wettelijke omschrijving van overmacht staat in artikel 5.226, § 1 van het Burgerlijk Wetboek:

Er is sprake van overmacht in geval van ontoerekenbare onmogelijkheid voor de schuldenaar om zijn verbintenis na te komen. Hierbij wordt rekening gehouden met het onvoorzienbare en het onvermijdbare karakter van het beletsel tot nakoming.

Eenvoudig gezegd betekent overmacht dat een partij haar verplichting niet kan uitvoeren door een uitzonderlijke omstandigheid die buiten haar controle ligt. De niet-nakoming is dan niet het gevolg van onwil, fout of nalatigheid, maar van een beletsel dat de uitvoering onmogelijk maakt.

In de praktijk komt overmacht vooral aan bod bij contracten, leveringen, aannemingswerken, dienstverlening, huur, transport of andere afspraken waarbij één partij een prestatie moet leveren aan een andere partij.

Wanneer is er sprake van overmacht?

Overmacht is een belangrijk begrip wanneer een afspraak of verplichting niet kan worden nagekomen. Het bepaalt in welke gevallen een partij niet verantwoordelijk is voor de niet-uitvoering van haar verbintenis.

Omdat de gevolgen van overmacht groot kunnen zijn, wordt het begrip niet lichtvaardig toegepast. Er moet worden nagegaan of de concrete omstandigheden voldoen aan de juridische voorwaarden.

In grote lijnen zijn drie elementen belangrijk:

• de uitvoering moet onmogelijk zijn;
• de oorzaak mag niet aan de schuldenaar te wijten zijn;
• het beletsel moet onvoorzienbaar en onvermijdbaar zijn.

 1.  De uitvoering moet onmogelijk zijn

De eerste voorwaarde is dat de verplichting werkelijk niet kan worden nagekomen. Een gewone moeilijkheid volstaat niet.

Het is dus niet genoeg dat de uitvoering:

• duurder wordt;
• meer tijd vraagt;
• minder winstgevend is;
• organisatorisch moeilijker wordt;
• door omstandigheden minder interessant is.

Er moet sprake zijn van een echte verhindering waardoor de verplichting niet kan worden uitgevoerd. De kernvraag is dus niet of uitvoering moeilijker is geworden, maar of uitvoering onmogelijk is geworden.

 2.  De oorzaak mag niet aan de schuldenaar te wijten zijn

De tweede voorwaarde is dat de oorzaak van de onmogelijkheid niet mag voortkomen uit een fout, nalatigheid of gebrekkige organisatie van de schuldenaar.

Wie zelf het probleem veroorzaakt, kan zich doorgaans niet op overmacht beroepen. Overmacht veronderstelt dat de verhindering buiten de verantwoordelijkheid van de betrokken partij ligt.

Dat betekent dat men moet nagaan waarom de verplichting niet kon worden nagekomen. Ligt de oorzaak bij een externe gebeurtenis waar de schuldenaar geen controle over had, dan kan overmacht mogelijk aan de orde zijn.

Is de oorzaak daarentegen te vinden in een verkeerde planning, een gebrek aan voorzorg, een eigen fout of een organisatorisch probleem, dan wordt overmacht veel moeilijker te verdedigen.

 3.  Het beletsel moet onvoorzienbaar en onvermijdbaar zijn

De derde voorwaarde is dat het beletsel in de concrete omstandigheden onvoorzienbaar en onvermijdbaar is.

Deze beoordeling gebeurt niet abstract, maar aan de hand van de feiten. Er wordt gekeken naar de aard van de verplichting, de situatie van de partijen, de sector waarin zij actief zijn en de omstandigheden op het ogenblik waarop de verbintenis moest worden nagekomen.

Onvoorzienbaar

Een gebeurtenis is onvoorzienbaar wanneer een normale en zorgvuldige partij er vooraf redelijkerwijze geen rekening mee moest houden.

Dat wordt altijd concreet beoordeeld. Wat voor de ene activiteit uitzonderlijk is, kan in een andere sector een normaal risico zijn. Een bepaalde weersomstandigheid kan bijvoorbeeld voor de ene partij onverwacht zijn, terwijl zij voor een andere partij deel uitmaakt van het normale bedrijfsrisico.

Onvermijdbaar

Een gebeurtenis is onvermijdbaar wanneer de gevolgen ervan niet redelijkerwijze konden worden voorkomen, beperkt of omzeild.

Als er nog een realistische en redelijke manier bestaat om de verplichting toch uit te voeren, zal overmacht minder snel worden aanvaard. De schuldenaar moet dus kunnen aantonen dat hij niet alleen met een probleem werd geconfronteerd, maar dat dit probleem de uitvoering daadwerkelijk onmogelijk maakte.

Wat zijn de gevolgen van overmacht?

Als aan de voorwaarden van overmacht is voldaan, heeft dat gevolgen voor de verplichting die niet kan worden uitgevoerd. Het belangrijkste onderscheid is dat tussen tijdelijke en definitieve overmacht.

 1.  Tijdelijke overmacht

Bij tijdelijke overmacht is uitvoering voorlopig onmogelijk, maar later mogelijk opnieuw uitvoerbaar.

In dat geval wordt de verplichting in principe opgeschort zolang de overmachtssituatie duurt. De partij moet tijdelijk niet uitvoeren, maar de verplichting verdwijnt niet noodzakelijk definitief.

Tijdelijke overmacht leidt dus meestal tot uitstel. Zodra het beletsel verdwijnt, kan de schuldenaar opnieuw gehouden zijn om zijn verbintenis na te komen. Of dat nog zinvol of mogelijk is, hangt af van de concrete omstandigheden en van de aard van de overeenkomst.

 2.  Definitieve overmacht

Bij definitieve overmacht is uitvoering blijvend onmogelijk geworden. In dat geval kan de partij die moest uitvoeren, bevrijd worden van haar verplichting.

Dat betekent dat de prestatie niet langer moet worden geleverd, omdat uitvoering niet meer mogelijk is. De verbintenis kan dan uitdoven voor zover zij door de overmacht definitief onmogelijk is geworden.

Definitieve overmacht moet zorgvuldig worden beoordeeld. Er moet sprake zijn van een blijvende verhindering die niet kan worden opgelost door uitstel, aanpassing of een redelijke alternatieve uitvoering.