Vereffening en verdeling van een nalatenschap: hoe verloopt de afhandeling?

Wanneer iemand overlijdt, moet zijn of haar nalatenschap juridisch en praktisch worden afgehandeld. Daarbij moet eerst worden vastgesteld wie de erfgenamen zijn, welke goederen tot de nalatenschap behoren en welke schulden nog moeten worden betaald.

Pas wanneer dat overzicht duidelijk is, kan de nalatenschap correct worden vereffend en verdeeld.

In dit artikel leest u wat de vereffening-verdeling van een nalatenschap inhoudt en hoe deze afhandeling in de praktijk verloopt.

Wat is vereffening-verdeling?

De vereffening-verdeling is de juridische afhandeling van een nalatenschap tussen de erfgenamen. Zij bestaat uit twee opeenvolgende fases: de vereffening en de verdeling.

 1.  De vereffening

De vereffening is de fase waarin de nalatenschap volledig wordt onderzocht. Daarbij wordt nagegaan welke goederen, rechten en tegoeden aanwezig zijn, maar ook welke schulden, kosten en lasten nog moeten worden betaald of verrekend.

 2.  De verdeling

Na de vereffening volgt de verdeling. Wanneer vaststaat welk vermogen na betaling of verrekening van de schulden overblijft, wordt dit nettovermogen onder de erfgenamen verdeeld. In die fase wordt concreet bepaald welke goederen, geldsommen of rechten aan elke erfgenaam worden toegewezen.

Onverdeeldheid

Wanneer meerdere erfgenamen de nalatenschap aanvaarden, ontstaat een onverdeeldheid. De goederen behoren dan samen toe aan de erfgenamen, ieder volgens zijn erfdeel.

Een erfgenaam heeft in die fase nog geen exclusief recht op één concreet goed. Hij kan dus niet zomaar zeggen dat een bepaalde woning, bankrekening of roerende zaak volledig aan hem toebehoort.

De verdeling heeft precies tot doel om die onverdeeldheid te beëindigen. Het abstracte aandeel van elke erfgenaam wordt omgezet in concrete goederen, bedragen of rechten.

 1.  De vereffening

Eerst vereffenen, daarna verdelen

Vooraleer de goederen van de nalatenschap effectief kunnen worden verdeeld, moet de nalatenschap eerst worden vereffend. Dat betekent dat het actief en het passief van de nalatenschap worden vastgesteld en tegenover elkaar worden geplaatst.

• Het actief omvat alles wat een positieve vermogenswaarde heeft. Denk bijvoorbeeld aan bankrekeningen, vastgoed, voertuigen, beleggingen, inboedel, juwelen, kunstwerken, vorderingen of andere vermogensrechten.
• Het passief omvat de schulden en lasten van de nalatenschap. Daaronder kunnen onder meer leningen, openstaande facturen, belastingschulden, begrafeniskosten, medische kosten en kosten van de afwikkeling vallen.

Erfgenamen verdelen dus niet zomaar het brutovermogen van de overledene.

In principe wordt het nettovermogen verdeeld: het vermogen dat overblijft nadat de schulden en lasten van de nalatenschap in rekening zijn gebracht.

Het nettovermogen vormt de basis

De netto-verdeling is een essentieel uitgangspunt. Eerst moet duidelijk zijn wat de nalatenschap waard is na aftrek van de schulden.

Wanneer er voldoende geld beschikbaar is, kunnen de schulden vaak met banktegoeden worden betaald. Is er onvoldoende geld, dan moet worden bekeken hoe het passief toch correct kan worden voldaan.

Soms kan dat betekenen dat bepaalde goederen uit de nalatenschap worden verkocht. Dat gebeurt niet omdat verkoop altijd de bedoeling is, maar omdat de nalatenschap voldoende middelen moet hebben om haar lasten te dragen.

Het doel is eenvoudig. Erfgenamen mogen hun aandeel pas definitief ontvangen wanneer duidelijk is wat werkelijk te verdelen valt.

 2.  De verdeling

De verdeling in natura

Na de vereffening volgt de eigenlijke verdeling. In beginsel wordt geprobeerd om de goederen zelf aan de erfgenamen toe te wijzen. Dit noemt men een verdeling in natura.

Dat betekent dat niet alles eerst moet worden verkocht. Een erfgenaam kan bijvoorbeeld een bepaald goed overnemen, terwijl een andere erfgenaam andere goederen of geld ontvangt.

Wanneer alle erfgenamen meerderjarig, bekwaam en akkoord zijn, kan de verdeling in onderling overleg gebeuren. Dit is een minnelijke verdeling.

Bij een minnelijke verdeling beslissen de erfgenamen samen hoe de nalatenschap concreet wordt verdeeld. Zij kunnen rekening houden met de aard van de goederen, de waarde ervan en de persoonlijke voorkeuren van de erfgenamen.

Kavels en gelijkheid in waarde

Bij een verdeling in natura kunnen kavels worden samengesteld. Een kavel is het geheel van goederen, bedragen of rechten dat aan een erfgenaam wordt toegewezen.

De verdeling moet overeenstemmen met de rechten van de erfgenamen. De gelijkheid tussen erfgenamen is daarbij vooral een gelijkheid in waarde.

Het is dus niet vereist dat elke erfgenaam exact dezelfde soort goederen ontvangt. De ene erfgenaam kan bijvoorbeeld een roerend goed krijgen, terwijl de andere erfgenaam een geldsom ontvangt.

Belangrijk is dat de waarde van wat elke erfgenaam ontvangt overeenstemt met zijn erfdeel.

Opleg bij ongelijke kavels

In de praktijk is een perfect gelijke verdeling vaak moeilijk. Sommige goederen kunnen niet zinvol worden opgesplitst. Dat geldt bijvoorbeeld voor een woning, appartement, voertuig, kunstwerk of onderneming.

Wanneer een erfgenaam goederen ontvangt die meer waard zijn dan zijn erfdeel, kan hij een opleg verschuldigd zijn. Een opleg is een geldsom die de ongelijkheid tussen de kavels compenseert.

Verkoop wanneer verdeling in natura niet mogelijk is

Een verdeling in natura lukt niet altijd. Soms wil geen enkele erfgenaam een goed overnemen. Soms is een goed niet deelbaar zonder waardeverlies. Soms bestaat er discussie over de waarde of over de vraag wie het goed mag krijgen.

In zulke gevallen kan verkoop nodig zijn. De verkoopopbrengst komt dan in de plaats van het goed. Die opbrengst wordt vervolgens verdeeld volgens de rechten van de erfgenamen.

Verkoop is dus geen doel op zich. Het is een oplossing wanneer een concrete toewijzing van goederen niet haalbaar of niet redelijk is.

Niemand moet in onverdeeldheid blijven

Een belangrijk principe is dat niemand verplicht kan worden om in onverdeeldheid te blijven. Een erfgenaam kan in principe vragen dat de nalatenschap wordt verdeeld.

Dat principe is belangrijk wanneer één erfgenaam wil verdelen en een andere erfgenaam alles onverdeeld wil laten. De onverdeeldheid mag niet onbeperkt tegen de wil van een erfgenaam blijven bestaan.

Erfgenamen kunnen wel tijdelijk overeenkomen om bepaalde goederen onverdeeld te houden. Dat kan nuttig zijn wanneer een verkoop op dat moment niet wenselijk is. Zonder akkoord kan een erfgenaam in principe de verdeling vragen.

Gerechtelijke verdeling bij onenigheid

Wanneer de erfgenamen niet tot een akkoord komen, kan een gerechtelijke vereffening-verdeling nodig zijn.

Dat is bijvoorbeeld het geval bij discussie over de waarde van een woning, de betaling van schulden, de overname van goederen, de samenstelling van de kavels of de rechten van bepaalde erfgenamen.

Bij een gerechtelijke verdeling vraagt een erfgenaam aan de rechtbank om de vereffening en verdeling te bevelen. De rechtbank kan een notaris-vereffenaar aanstellen.

Die notaris begeleidt de procedure. Hij onderzoekt de samenstelling van de nalatenschap, verzamelt de standpunten van de partijen en werkt toe naar een staat van vereffening en verdeling.

Daarin wordt voorgesteld hoe de nalatenschap moet worden vereffend en verdeeld. Wanneer erfgenamen bezwaren hebben, worden die binnen de procedure behandeld. De rechtbank kan uiteindelijk beslissen over de betwiste punten.

Een gerechtelijke vereffening-verdeling is formeler, trager en vaak duurder dan een minnelijke verdeling. Zij biedt wel een oplossing wanneer overleg onmogelijk is.

Verdeling bij minderjarigen of beschermde personen

De verdeling verloopt anders wanneer één van de erfgenamen minderjarig is of onder een beschermingsstatuut valt.

In dat geval gelden bijkomende waarborgen. Die regels moeten vermijden dat iemand die niet volledig zelfstandig over zijn vermogen kan beslissen, wordt benadeeld.

Voor bepaalde keuzes of handelingen kan een rechterlijke machtiging nodig zijn. Dat kan bijvoorbeeld spelen bij de aanvaarding of verwerping van een nalatenschap namens een minderjarige, of bij de verkoop van een onroerend goed dat aan een minderjarige toebehoort.

De aanwezigheid van een minderjarige of beschermde persoon maakt de afwikkeling dus formeler. De verdeling moet niet alleen correct zijn voor de erfgenamen, maar ook de belangen van de beschermde persoon beschermen.